Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!

Ocena użytkowników: 5 / 5

Gwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywnaGwiazdka aktywna
 

Kościół i klasztor reformatów w Chełmie

Reformaci zostali sprowadzeni do Chełma w latach 1737-1743.

zobacz prezentację ...

Kościół widok od płn.wsch.


Historia

           Kościół i klasztor (budowa ruszyła w 1738) ufundowali Andrzej Wolski, późniejszy podsędek chełmski, i jego żona, Marianna z Radzimińskich. Drugim fundatorem był Wacław Rzewuski, właściciel Sielca, starosta chełmski i wojewoda podolski. Zespół ulokowano poza granicami ówczesnego miasta, na południowy zachód od kościoła parafialnego. Po kasacie klasztoru w 1864 kościół został ograbiony przez wojska carskie i zamieniony na cerkiew prawosławną pod wezwaniem św. Barbary. Sam budynek klasztoru w XIX/XX wieku został rozbudowany i przekształcony na szkołę dla panien prawosławnych, tzw. Instytut Maryjski.

W latach 1915 - 1916 świątynia była ponownie kościołem rzymskokatolickim, następnie przejściowo zborem ewangelickim, a od 1920 znów w rękach katolików. W latach 1936-1939 ponownie rezydowali tu reformaci. Po wybuchu II wojny światowej zakonnicy zostali aresztowani przez Niemców, a kościół anektowany na zbór ewangelicki. Reformaci powrócili w 1944. W latach 1918-1939 budynki klasztorne w większości były zajęte przez seminarium nauczycielskie. Po wojnie natomiast kolejno przez liceum pedagogiczne, szkołę zawodową, a obecnie mieści się tu Zespół Szkół Gastronomicznych i Hotelarskich oraz szkoła podstawowa nr 10.

Zespół budowli poreformackich składa się z kościoła (zwróconego prezbiterium na południe), który tworzy czworobok z przylegającym do niego od zachodu klasztorem.

Skrzydła zachodnie i północne klasztoru zostały dobudowane w końcu XIX wieku i na początku XX wieku. W 1980 oddano do użytku nowy budynek klasztoru, przylegający do zakrystii od wschodu. Budynki są murowane z cegły, otynkowane.


Kościół

            Kościół pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła jest barokowy, projektu Pawła Antoniego Fontany. Wybudowany został w latach 1744-1750. Obecnie funkcjonuje jako kościół rektoralny, związany z parafią Rozesłania Świętych Apostołów.

Jest on jednonawowy, nawa jest dwuprzęsłowa, z dodatkowym, węższym przęsłem mieszczącym chór muzyczny i kwadratową kruchtę od północy, dobudowaną później.

                          

Prezbiterium jest węższe i niższe, prostokątne, wydłużone (trójprzęsłowe). Pierwotnie było ono przedzielone w połowie ołtarzem głównym, za którym znajdował się chór zakonny. Wzdłuż prezbiterium od wschodu rozlokowana jest wydłużona, prostokątna zakrystia. Od zachodu jest druga (pierwotnie) zakrystia, nieco mniejsza, zakonna, wtopiona w skrzydło klasztoru. Została przekształcona w przełomie XIX/XX wieku. Pod kościołem znajdują się są krypty sklepione kolebkowo z lunetami, na filarach. Tu w 1744 został pochowany Andrzej Wolski.

Na zewnątrz narożnik północno-wschodni nawy oraz narożniki kruchty i zakrystii są zaokrąglone. Elewacje nawy rozczłonkowane są uproszczonymi pilastrami toskańskimi, w fasadzie parzystymi. Tylna ściana prezbiterium ma analogiczne pilastry przy narożach. Elewacje wieńczy profilowany gzyms z biegnącym poniżej półwałkiem. Na osi fasady (z wysokim cokołem) znajduje się okno zamknięte łukiem odcinkowym. W 2005 odkryto w górnej partii fasady malowidła przedstawiające św. Franciszka z Asyżu, św. Andrzeja Apostoła i św. Antoniego Padewskiego.

                  

Pochodzą one z okresu budowy kościoła, zostały zakryte tynkiem po powstaniu styczniowym. Szczyt fasady jest trójkątny, gzymsowany, z okulusem pośrodku.

Ściany kruchty rozczłonkowane są parzystymi pilastrami, jej zwieńczenie stanowi trójkątny, ogzymsowany fronton. Dachy nawy, prezbiterium i kruchty są dwuspadowe, dach nad zakrystią pulpitowy. Nad nawą wznosi się wieżyczka na sygnaturkę zwieńczona latarnią (po 1920) i barokowym w kształcie hełmem. Wszystkie dachy kryte są blachą.

            Wewnątrz ściany nawy rozczłonkowane są wydatnymi filarami przyściennymi z parami pilastrów toskańskich, które dźwigają wyłamujące się odcinki belkowania. Sklepienia w kościele są kolebkowo-krzyżowe, w nawie na parzystych, a w podchórzu na pojedynczych gurtach. Chór muzyczny wsparty jest na trzech arkadach. Pod nim, w ścianie zachodniej, znajduje się dawne wejście na krużganki klasztorne. Prezbiterium zostało współcześnie przebudowane.

            Pierwotne wyposażenie składało się z ołtarza głównego i sześciu bocznych, wykonanych z drewna dębowego. Obecne pochodzą z XX wieku. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Boskiej Leżajskiej (XVIII wiek), w sukience ze srebrnej blachy.

                         

          W ołtarzu bocznym lewym (przy pierwszej parze arkad nawowych) jest barokowy obraz św. Antoniego Padewskiego (2. połowa XVII wieku), pochodzący z klasztoru reformatów w Bieczu (?). W drugim ołtarzu bocznym znajduje się obraz św. Andrzeja.

                           

          Na ścianach późnobarokowe stacje Męki Pańskiej (około połowy XVIII wieku) - pierwotnie umieszczone one były w obecnie nieistniejących kapliczkach na dziedzińcu kościelnym, miały zostać namalowane przez miejscowego zakonnika, zapewne brata Paschalisa. Według Obiektów zabytkowych Chełma… obrazy Męki Pańskiej pochodzą z XIX wieku.

                           

          W kruchcie znajduje się barokowy krucyfiks (dawniej w ołtarzu głównym) z 2. połowy XVII wieku. W podziemiach są barokowe trumny, z datami 1738 i 1781. Wśród zabytkowych naczyń i szat liturgicznych jest między innymi barokowa monstrancja (2. połowa XVII wieku) - wysadzana sztucznymi kamieniami na glorii, z figurkami aniołów na ramionach i plakietkami przedstawiającymi czterech ewangelistów na stopie; wczesnobarokowy kielich (około 1660) z trzema figurkami aniołów na nodusie oraz scenami z życia Chrystusa w kartuszach; XVIII-wieczne ornaty.


Klasztor

            Jest barokowy, nieco przekształcony, na zewnątrz częściowo pozbawiony cech stylowych, frontem zwrócony na północ. Piętrowy, na dwukondygnacyjnych piwnicach sklepionych kolebkowo i kolebkowo z lunetami. Ma plan czworokąta, z prostokątnym wirydarzem wewnątrz. Składa się z trzech, nierównej długości skrzydeł mieszkalnych i czwartego, wschodniego, przylegającego do kościoła, mieszczącego na parterze sklepiony krużganek a na piętrze korytarz. Skrzydło tylne wysunięte jest ryzalitowo poza elewację skrzydła poprzecznego. Skrzydło frontowe jest krótsze, z dostawionymi od północnego zachodu nowszymi budynkami. Narożnik południowo -zachodni podparty jest silną, skośną skarpą. Elewacje mają częściowo podziały ramowo-pilastrowe. Elewacja frontowa została przekształcona w przełomie XIX/XX wieku. Gzyms wieńczący jest profilowany. Okna są prostokątne a dachy dwuspadowe, kryte blachą.

            Wnętrze częściowo zostało podzielone nowszymi ściankami działowymi i przekształcone. Od strony wirydarza na parterze są krużganki sklepione kolebkowo-krzyżowo, na piętrze korytarze o częściowo zachowanych, analogicznych sklepieniach. Od zewnątrz jest ciąg pomieszczeń - na parterze o sklepieniach kolebkowo-krzyżowych, kolebkowych z lunetami i dwóch narożnych o sklepieniach spłaszczonych kopulastych; na piętrze krytych sufitami. W narożniku południowo-wschodnim mieści się klatka schodowa sklepiona kolebkowo z lunetami.

            W zasobach klasztoru znajduje się kronika prowadzona od czasu jego założenia (tom I z około połowy XVIII wieku), z licznymi miniaturami akwarelowymi, wykonanymi przez brata Paschalisa (?).

            Dziedziniec przed fasadą kościoła i klasztoru otoczony jest od wschodu i północy murem z 1755, z zamkniętymi odcinkowo wnękami od wewnątrz. Niegdyś przy murze znajdowały się kapliczki z Drogą Krzyżową, zostały one rozebrane na przełomie XIX/XX wieku. Od północy, na wprost fasady, w murze znajduje się późnobarokowa bramka, później przerabiana. Jest ona prostokątna, dwukondygnacyjna. W przyziemiu ma arkadowe przejście zamknięte od zewnątrz półkoliście, a od wewnątrz odcinkowo, flankowane masywnymi filarami. Jej elewacja frontowa ma podziały ramowo-pilastrowe, w drugiej kondygnacji jest wnęka zamknięta półkoliście. Daszek dwuspadowy, kryty blachą. W 2007 na zewnętrznych ścianach bramki odkryto malowidła ścienne, prawdopodobnie trzecią stację dawnej Drogi Krzyżowej.

            Od południa kościół i klasztor są otoczone ogrodem założonym przed połową XVIII wieku. Po zewnętrznej stronie muru, na północny zachód od kościoła znajduje się figura wystawiona w 1856 kosztem klasztoru.

Jest ona kamienna, w kształcie wysokiej, kanelowanej kolumny korynckiej z czworobocznym cokołem, na której stoi rzeźba NMP Immaculaty (Niepokalanie Poczętej).

bramkafragment
bramkafragment
chrystusukfragm...
chrystusukfragment
figuradetal
figuradetal
figurafragment
figurafragment
kolumnaznmp
kolumnaznmp
obrazwantoniego
obrazwantoniego
obrazwantoniego...
obrazwantoniegodetal
opispomnikamado...
opispomnikamadonny
otarzgwnydekora...
otarzgwnydekoracja
otarzgwnyfragme...
otarzgwnyfragment
pnobarokowabram...
pnobarokowabramka
postachrystusan...
postachrystusanauku
stacjaix
stacjaix
stacjax
stacjax
stacjaxi
stacjaxi
stacjaxii
stacjaxii
stacjaxiv
stacjaxiv
szczytfasady
szczytfasady
tabernakulum
tabernakulum
tabernakulumfra...
tabernakulumfragment
uktczowy
uktczowy
witra
witra


Źródła

Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, T. VIII, z. 5 - powiat chełmski, Warszawa 1968

S. Korpysz, Z. Lubaszewski, Obiekty zabytkowe Chełma i powiatu chełmskiego: zabytki architektury i budownictwa, Chełm 2009